कैलाली — धनगढीको व्यस्त एलएन चोकमा ‘हिमालय बेकरी–क्याफे’ छ । यो क्याफे बिहान अरु पसलभन्दा पहिल्यै खुलिसक्छ । स्थानीय लक्ष्मी विष्टले सबेरै क्याफेको सटर खोलेर भूँइ, कुर्सी, टेबल र किचन सफा गर्छिन् । त्यतिञ्जेल ग्राहक पनि आइसक्छन् । ग्राहकको अर्डर पुर्याउन सुरु भएदेखि बेलुकीसम्म भ्याई–नभ्याई हुन्छ । साँझ दिनभरिको हिसाबकिताब गरेपछि उनको धपडी कम हुन्छ ।
लक्ष्मीले १६ वर्षमै विवाह गरिन् । २३ वर्षमै श्रीमान् गुमाइन् । त्यसपछि पलपल हण्डर खप्दै यहाँसम्म आइपुगेकी हुन् । आर्थिक, सामाजिक सबैखाले विभेद र शोषणको शिकार भए पनि संघर्ष गर्न छाडिनन् । जसले गर्दा सुदूरपश्चिममै अब्बल महिला उद्यमीको पहिचान बनाएकी छन् । बैतडीको पाटन नगरपालिकाकी लक्ष्मीको व्यावसायिक मुकाम धनगढी बन्यो ।
उनले ९ महिना बेकरी तालिम लिएपछि बैंक, सहकारी र आफन्तसित गरेर करिब ३० लाख रुपैयाँ ऋण सहयोग जुटाएर व्यवसाय सुरु गरेकी हुन् । सुदूरपश्चिमका अधिकांश महिला चुलोचौकामा सीमित भएका बेला उद्यमी बनेर उनले उदाहरण प्रस्तुत गरिन् । अहिले आफ्नो बेकरीमा ४ जनालाई रोजगारी दिएकी छन् । अहिले प्रदेशका अन्य महिला पनि चुलोचौको र परम्परागत जिम्मेवारीबाट बाहिर निस्किएर आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न थालेका छन् । नेपाल सरकारको ‘सशक्त महिला, समृद्ध नेपाल’ कार्यक्रमले उनीहरुलाइ सीपमूलक तालिम दिँदै आएको छ । तालिम पाएपछि धेरै जना आत्मनिर्भर बन्ने बाटोमा देखिन्छन् ।
प्रदेश सरकारले पहिलो पञ्चवर्षीय योजनामार्फत महिलालाई ‘विकासको संवाहक’ बनाउने लक्ष्य राखेको थियो । उक्त योजना लागू हुनु भन्दा अगाडि प्रदेशमा दर्ता महिला उद्यमीको संख्या ३ सय ५० थियो । उक्त संख्या दोब्बर बनाउने लक्ष्य राखिएको थियो ।
महिला सशक्तीकरण र लैगिंक समानताका लागि ७० करोड रुपैयाँ सहुलियत ऋण, अनुदान र उद्यम प्रवद्र्धनमा छुट्याइएको थियो । उक्त योजना चालु वर्ष सकिन लागेको छ । प्रगति प्रतिवेदन सार्वजनिक भएपछि मात्रै अहिलेसम्मका उपलब्धिबारे जानकारी हुने प्रदेश नीति तथा योजना आयोगका सूचना अधिकारी जयराज ओझाले बताए । सुदूरपश्चिममा कति महिला उद्यमी छन् भन्ने यकिंन तथ्यांक अहिलेसम्म प्राप्त नभएको उनले बताए । उद्योग, वाणिज्य तथा उपभोक्ता हित संरक्षण निर्देशनालय तथ्यांक अनुसार अहिले सुदूरपश्चिम प्रदेशभर ५४ हजार ४८१ उद्योग दर्ता भएका छन् । जसमध्ये नवीकरण गर्नेको संख्या २६ हजार २६ मात्र छ ।
जसमध्ये पुरुषका नाममा ११ हजार ८३ रहेका छन् । महिलाका नाममा ६ हजार ७११ उद्योग दर्ता भएका छन् । महिलाका नाममा दर्ता भएका उद्योगमध्ये अधिकांश धनगढी, गोदावरी, लम्कीचुहा, घोडाघोडी र गौरीगंगा नगरपालिकामा छन् । मोहन्याल र चुरे जस्ता दुर्गम पालिकामा महिला उद्यमीको संख्या न्यून देखिन्छ । यसले सूचना, लगानी र बजारको पहुाच सहरकेन्द्रित हुँदा दुर्गमका महिला अझै पनि परम्परागत श्रममै सीमित रहेको देखाउँछ ।
प्रदेश सरकारले महिला उद्यमीलाई व्यवसाय दर्तामा छुट दिने नीति बनाएको छ । प्रादेशिक औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७५ ले महिला उद्यमीलाई दर्ता शुल्कमा २५ प्रतिशत छुट दिने व्यवस्था गरेको छ । जसको परिच्छेद ५ मा महिलाको नाममा उद्योगलाई सहुलियत दिने व्यवस्था छ । ऐनको दफा २५ मा महिला उद्यमीलाई दर्ता र नवीकरण शुल्कमा छुट दिन सकिने उल्लेख छ ।
औद्योगिक क्षेत्र वा औद्योगिक ग्राममा उद्योग स्थापना गर्न चाहेमा महिला उद्यमीलाई प्राथमिकता दिने व्यवस्था पनि छ । प्रदेशमा महिला उद्यमीको संख्या बृद्धि हुनुको अर्को पाटो ‘छुटको लोभ’ पनि हो । यही सहुलियत लिनका लागि महिलाको नाममा उद्योग दर्ता गर्ने तर मुख्य भूमिकामा पुरुष नै रहने प्रवृत्ति बढेको घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालय प्रमुख पार्वती भट्ट बताउँछिन् ।
‘कागजमा महिला मालिक हुन्छन्, तर उद्योगको कारोवार, आय–व्यय र सञ्चालनबारे उनीहरूलाई पत्तो हुँदैन,’ भट्ट भन्छिन्, ‘सहुलियत पाउनकै लागि भए पनि महिलाको नाममा व्यवसाय दर्ता गर्ने क्रम उत्साहजनक छ ।’ यसले वास्तविक महिला सशक्तीकरणमा योगदान नपुयाउने उनको भनाइ छ । महिलाको नाममा दर्ता भएको उद्योगको अवस्था र सञ्चालन प्रक्रियाबारे अनुगमन हुँदैन । अधिकृत भट्ट उद्योग अनुगमन आफ्नो कार्यक्षेत्रमा परे पनि आवश्यक जनशक्ति अभावका कारण हुन नसकेको बताउाछिन् ।
प्रदेश सरकारले ‘सुदूरपश्चिम प्रादेशिक औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७५’ बनाएको छ । जसमा महिला उद्यमीका लागि दर्ता, नवीकरण र करमा विशेष छुटको व्यवस्था गरेको छ । यसको मुख्य उद्देश्य स्थानीय स्रोत–साधनको उपयोग गर्दै महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउनु र प्रदेशभित्रै रोजगारी सिर्जना रहेको चन्द बताउँछन् । ऐनको दफा २६ अनुसार महिला उद्यमीले खरिद गर्ने जग्गाको रजिस्ट्रेसन र दफा २७ अनुसार औद्योगिक सुरक्षामा समेत समन्वय गर्ने नीति छ । घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालय प्रमुख भट्ट महिला मात्र नभएर विपन्न, दलित तथा पिछडिएको समुदाय सबैले सहुलियत पाउने बताउँछिन् ।
स्वरोजगार बनाउँदै मेला
महिला उद्यमीलाई प्रवर्द्धन गर्न धनगढी उपमहानगरले विशेष कार्यक्रम लागू गरेको छ । जसमध्यको ‘शनिबारीय मेला’ पनि हो । उपमहानगरको व्यवस्थापनमा हरेक शनिबार लाग्ने यो मेलामा सीप भएर पनि घरभित्र बस्न बाध्य महिला व्यवसायमा संलग्न हुन थालेका छन् ।
मेलामा एकल, अपांगता भएका महिला, र यौनिक अल्पसंख्यक लागि स्टल राखिएको छ । धनगढीकी मिरा कठायत मेलामा ‘अर्गानिक क्वाँटी’बाट बनेको चटपटे बिक्री गर्छिन् । उनको चटपटेमा तयारी खानेकुरा मिसाइदैन । पाँच सातादेखि स्टल राख्दै आएकी उनले प्रत्येक शनिबार २ देखि ३ हजार रुपैयाँको चटपटे बिक्री हुने गरेको बताइन् । घरमा साँझबिहान खाना पकाउने, भाडा माझ्ने, सरसफाई गर्ने र बालबच्चा स्याहार्नमै उनको दिन बित्थ्यो । अहिले शनिबार घरको काम भ्याएर दिउासो २ बजे स्टल राख्न धनगढीको जेनजीमार्गमा आइपुग्छिन् ।
कैलाली उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष पुष्कर ओझा घरमै बसिरहेका महिलाहरु आफ्नो सीपबाट आर्थिक क्रियाकलापमा जोडिएर स्वरोजगार बन्ने प्रयासले खुसी लागेको बताए । संघले पनि महिला उद्यमीहरूलाई स्टार्टअपमा जोड्न प्रयास गरिरहेको उनले बताए ।
धनगढी उपमहानगरकी उपप्रमुख कन्दकला राना मेलाले महिलालाई आत्मनिर्भर बन्न ऊर्जा थपेको बताइन् । ‘महिलालाई आर्थिक रुपमा उकास्न यो मेला सञ्चालन गरेका थियौं। हाम्रो उद्देश्य पूरा हुँदैछ,’ उनले भनिन्, ‘हामीले सोचेजस्तै महिला दिदीबहिनी संलग्न भएर आम्दानी पनि गरिरहनुभएको छ ।’
मेलामा उपमहानगरले आवश्यक कुर्सी, टेबुलसहित नि:शुल्क खानेपानी र शौचालयको व्यवस्था पनि गरेको छ । महिलाले स्टल राखे वाफत कुनै कर तिर्नु नपर्ने गरेको उनले बताइन् । धनगढी जस्तै कैलालीको गोदावरी–७ को ‘कञ्चन हरियाली महिला समूह’ ले दुना–टपरी उत्पादन गरेर परम्परागत सीपलाई आधुनिक बजारसँग जोडेको छ । वडा र महिला जागरण तथा बिकास केन्द्रको सहयोगमा मेसिन सहयोग पाएर यो समूहले उद्यम सुरु गरेको थियो । अहिले समूहले लगानी उठाएर राम्रो आम्दानी गर्न थालेको समुहकी अध्यक्ष नन्दा साउँदले बताइन् ।
