धनगढी: गेटा र सुदूरपश्चिमका लागि यो अब समाचार रहेन। यो त दोहोरिरहने एउटा नाटकजस्तो भइसकेको छ। पात्र फेरिन्छन्, संवाद फेरिन्छन्, मञ्च फेरिन्छ, तर कथा उही रहन्छ—गेटा कहिले चल्छ?

कहिले भनियो—मेडिकल कलेज बन्छ।
कहिले भनियो—स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान बन्छ।
फेरि भनियो—विश्वविद्यालय भयो, अब त पक्का।

तर ‘पक्का’ भनिएको त्यो दिन आजसम्म आएको छैन।

हरेक पटक नयाँ घोषणा हुन्छ। नयाँ आशा देखाइन्छ। नयाँ समिति बन्छ। कहिले पदपूर्तिको कुरा आउँछ, कहिले छानबिनको, कहिले अध्यादेशको। फाइल एउटा टेबलबाट अर्को टेबलमा पुग्छ। बोर्ड फेरिन्छ। संरचना फेरिन्छ। नाम फेरिन्छ। तर विद्यार्थीको कक्षाकोठा भने फेरिँदैन।

दश वर्ष बितिसक्यो।

गेटामा भवन छ। जग्गा छ। पूर्वाधार छ। विश्वविद्यालयको नाम छ। सपना देखाउने सबै आधार छन्। तर विद्यार्थीलाई पढाउने कक्षा अझै नियमित रूपमा खुल्न सकेको छैन। यही विरोधाभासले सुदूरपश्चिमका नागरिकलाई सबैभन्दा धेरै चित्त दुखाएको छ।

काठमाडौंमा एउटा शैक्षिक संस्था सञ्चालनको अनुमति, सम्बन्धन र व्यवस्थापनका प्रक्रिया अघि बढाउन राज्य संयन्त्र सक्रिय हुन्छ। निर्णयका लागि दबाब सिर्जना हुन्छ। राजनीतिक नेतृत्वले चासो देखाउँछ। तर गेटाको विषयमा भने वर्षौँदेखि निर्णयभन्दा बढी बहाना र बहस सुनिन्छ।

यो केवल एउटा मेडिकल कलेजको विषय होइन। यो राज्यले सुदूरपश्चिमलाई हेर्ने दृष्टिकोणको प्रश्न हो।

सुदूरपश्चिमका विद्यार्थीले डाक्टर बन्न काठमाडौं नै पुग्नुपर्ने बाध्यता कहिलेसम्म? आफ्नै प्रदेशमा स्वास्थ्य विज्ञान पढ्ने अवसर माग्नु अपराध हो? देशको एउटा भूगोलमा सुविधा विस्तार हुँदा अर्को भूगोलले दशकौँसम्म कुर्नुपर्ने अवस्था किन?

गेटाको कथा अझ विडम्बनापूर्ण तब बन्छ, जब यसका लागि हरेकपटक आन्दोलन चाहिन्छ।

विद्यार्थी सडकमा आउनुपर्छ।
डा. गोविन्द केसी अनशन बस्नुपर्छ।
सरकारमाथि दबाब सिर्जना हुनुपर्छ।
अनि वार्ता हुन्छ।
सम्झौता हुन्छ।
छ बुँदे सहमति हुन्छ।

त्यसपछि ताली बज्छ।

समाचार बन्छ।

नेताहरूले उपलब्धि सुनाउँछन्।

केही समयपछि फेरि सबै शान्त हुन्छ।

र केही महिनापछि फेरि उही प्रश्न उठ्छ—गेटा कहिले चल्छ?

यो चक्र कहिलेसम्म चलिरहने?

गेटाको समस्या प्राविधिक मात्रै हो भने दशकसम्म किन समाधान भएन? कानुनी समस्या हो भने कानुन किन बनाइएन? कर्मचारी अभाव हो भने पदपूर्ति किन भएन? संरचनागत समस्या हो भने संरचना किन मिलाइएन? विश्वविद्यालय बनिसकेको हो भने विश्वविद्यालयले आफ्नो मूल उद्देश्यअनुसार काम किन सुरु गर्न सकेन?

हरेक प्रश्नको जवाफमा अर्को समिति बनाउने हो भने समितिको पनि एउटा समिति बनाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

तर विद्यार्थीले समिति पढ्दैन।

विद्यार्थीले किताब पढ्छ।

विद्यार्थीले अध्यादेश पढेर डाक्टर बन्दैन।

उसलाई कक्षा चाहिन्छ।

उसे सहमतिको कागज होइन, प्रयोगशाला चाहिन्छ।
घोषणा होइन, शिक्षक चाहिन्छ।
राजनीतिक भाषण होइन, भर्ना चाहिन्छ।

गेटालाई काठमाडौंको राजनीतिक सौदाबाजीको विषय बनाइरहने हो भने यो नाटक अझै लम्बिनेछ। सरकार फेरिन्छ, मन्त्री फेरिन्छन्, सचिव फेरिन्छन्, विश्वविद्यालयका पदाधिकारी फेरिन्छन्, समिति फेरिन्छन्—तर सुदूरपश्चिमका विद्यार्थीको पर्खाइ फेरिँदैन।

त्यसैले अब गेटालाई कसैको राजनीतिक उपलब्धिको रूपमा होइन, सुदूरपश्चिमको अधिकारको रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको छ।

गेटाको भवनमा लागेको धुलो केवल एउटा भवनको धुलो होइन। त्यो वर्षौँदेखि थाती रहेको एउटा प्रदेशको सपनामाथि जमेको धुलो हो।

त्यहाँका ढोकाहरू केवल भवनका ढोका होइनन्। ती हजारौँ विद्यार्थीका सम्भावनाका ढोका हुन्।

ती ढोका खोल्न फेरि अर्को आन्दोलन, अर्को अनशन र अर्को सम्झौता पर्खिनुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन।

अब गेटाका लागि नयाँ नाम आवश्यक छैन।
नयाँ समिति आवश्यक छैन।
नयाँ घोषणा आवश्यक छैन।

आवश्यक छ—कार्यान्वयन।

सुदूरपश्चिमलाई अब ‘छिट्टै हुन्छ’ भन्ने आश्वासन होइन, कहिले हुन्छ भन्ने स्पष्ट मिति चाहिएको छ।

किनकि दशकौँसम्म एउटै कुरा दोहोर्‍याइरहनु विकास होइन।

त्यो नाटक हो।

र सुदूरपश्चिमका जनता अब नाटक हेर्न चाहँदैनन्।

नाटक मञ्च होइन, मेडिकल कलेज चाहिन्छ।

ताली होइन, कक्षा चाहिन्छ।

घोषणा होइन, भर्ना चाहिन्छ।

समिति होइन, परिणाम चाहिन्छ।

गेटा अब आश्वासनको विषय होइन—
सुदूरपश्चिमको अधिकारको प्रश्न हो।

लेखक धन बहादुर (हेमराज) खत्री ढुगांना सहिद दशरथ चन्द स्वास्थ्य बिज्ञान बिश्वबिद्यालय सञ्चालनार्थ सघंर्ष समिति सदस्य हुन्