धनगढी: हाम्रो नेपाली समाजमा जन्म (सूतक) र मृत्यु (जुठो/अशौच) सम्बन्धी परम्परा अत्यन्त पुरानो, गहिरो र धर्मशास्त्रमा आधारित छ। यस्ता परम्पराले सामाजिक अनुशासन, धार्मिक आस्था र पारिवारिक संरचनालाई मजबुत बनाउँदै आएका छन्। तर, वर्तमान समयमा एउटा स्पष्ट विरोधाभास देखिन थालेको छ—मुखले “पचासौँ पुस्तासम्म जुठो बार्छौँ” भन्ने, तर व्यवहारमा कठिनाइ आउँदा “थाहा थिएन” भन्दै लुकिछिपी काम गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। यस्तो व्यवहारले न त परम्पराको सम्मान गर्छ, न त व्यक्तिको नैतिकता जोगाउँछ। बरु यसले समाजमा ढोंग, भ्रम र अविश्वास बढाउँछ। त्यसैले अब परम्परालाई यथार्थमा उतार्दै, शास्त्रीय आधारमा व्यवहारिक सुधार आवश्यक देखिन्छ।

१. जुठो (अशौच) निर्णय: सात पुस्ताको वैज्ञानिकता

धर्मशास्त्रहरू—विशेषगरी मनुस्मृति र गरुड पुराण—ले “सपिण्ड” सम्बन्धलाई सात पुस्तासम्म सीमित मानेका छन्। त्यसैले ५०औँ पुस्तासम्मको भार बोक्नु भन्दा शास्त्रसम्मत सीमाभित्र रहेर पालन गर्नु नै उचित हुन्छ।

प्रस्तावित व्यवस्था:

• १ देखि ७ पुस्तासम्म: पूर्ण रूपमा १३ दिनको अशौच (जुठो) पालन गर्ने।
• ८ देखि १४ पुस्तासम्म: आपसी सल्लाहअनुसार संक्षिप्त विधि अपनाउने।
• १५ पुस्ताभन्दा माथि: केवल जानकारी लिने, १ दिन स्नान गरेर शुद्ध हुने।

यसरी स्पष्ट सीमा निर्धारण गर्दा समाजमा पारदर्शिता कायम हुन्छ। कसैले लुकिछिपी काम गर्नुपर्ने अवस्था रहँदैन, र देवकार्य तथा पितृकार्य पनि अवरुद्ध हुँदैन।

२. सूतक (जन्म) निर्णय: सीमित र व्यवहारिक दृष्टिकोण

हाल सूतकको प्रभाव धेरै टाढासम्म फैलिँदा सामाजिक तथा धार्मिक कार्यहरू अवरुद्ध हुने गरेका छन्। यसलाई निम्न अनुसार व्यवस्थित गर्नु उपयुक्त देखिन्छ:

प्रस्तावित व्यवस्था:

• स्थान र पात्र: जुन घरमा शिशुको जन्म हुन्छ, त्यही घरमा मात्र सूतक लागू हुने।
• मुख्य पालना: आमा र बुवाले मात्र पूर्ण रूपमा सूतकको नियम पालना गर्ने।
• शुद्धि समय:
  • आमाका लागि—न्वारन (११ दिनदेखि ३० दिनसम्म) पछि शुद्धि
  • बुवाका लागि—न्वारनपछि स्नान र पूजापछि शुद्धि
• अन्य सदस्य: छुट्टै बसेका दाजुभाइ तथा आफन्तले केवल “हर्ष बढाइँ” दिने, सूतक बार्न आवश्यक नपर्ने।

यसले धार्मिक कार्य, नित्य पूजा, विवाह, व्रतबन्ध जस्ता संस्कारहरूमा अनावश्यक अवरोध हटाउँछ।

३. प्रस्तावित सुधारका सामाजिक फाइदा

• नैतिक स्पष्टता: मानिसहरूले झुट बोल्नु पर्दैन, धर्मप्रतिको विश्वास बढ्छ।
• व्यवहारिकता: विदेश वा सेवामा रहेका व्यक्तिहरूका लागि परम्परा पालन सहज हुन्छ।
• धार्मिक निरन्तरता: मन्दिर पूजा, संस्कार र सामाजिक कार्यक्रम अवरुद्ध हुँदैनन्।
• सामाजिक एकता: अनावश्यक विवाद र भ्रम कम हुन्छ।

परम्परालाई “अति” बाट जोगाएर “यथार्थ” मा ल्याउनु आजको आवश्यकता हो। ५०औँ पुस्तासम्मको औपचारिक दाबी गरेर व्यवहारमा छलीपन देखाउनु भन्दा, सात पुस्तासम्मको स्पष्ट र शास्त्रसम्मत व्यवस्था अपनाउनु नै उचित हुन्छ। सूतकलाई पनि आफ्नै घरमा सीमित गर्दा समाज अझ व्यवस्थित र सहज बन्छ। यसले हाम्रो सनातन परम्परालाई वैज्ञानिक, मर्यादित र सबैका लागि स्वीकार्य बनाउनेछ। अब गाउँ–समाज, बुद्धिजीवी र धार्मिक अगुवाहरू मिलेर यस्तो व्यवहारिक सुधारलाई आधिकारिक स्वरूप दिनुपर्ने समय आएको छ।

शास्त्रीय आधार

“सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते।” (मनुस्मृति)
“नाशौचं सूतके पुंसां संसर्गं न गताः सुताः।”

शास्त्रविहितमार्गं यः त्यजति मोहान्धकारतः।
तस्य कर्मफलं दुःखं भवेत् नात्र विचारणा॥

धर्मशास्त्रानुसारॆण कर्तव्यं कर्म मानवैः।
यः करोति विपरीतं स पतत्येव न संशयः॥

यत्र धर्मोऽनुगम्येत तत्र श्रीः सर्वदा स्थिता।
अधर्ममार्गगामिनां न सिद्धिर्न च शान्तिता॥

                                                                           “धर्मो रक्षति रक्षितः”