दिनेश बिष्ट, धनगढी : नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेश सामाजिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक हिसाबले विविधतायुक्त भए पनि यहाँका किशोर–किशोरी र युवाहरू अझै पनि यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी स्पष्ट, वैज्ञानिक र व्यवहारिक जानकारीबाट टाढा छन् । यसले बालविवाह, किशोरा अवस्थामा गर्भधारण, यौनजन्य रोगको जोखिम, तथा लैंगिक हिंसाजस्ता समस्या बढाउँदै ल्याइरहेको छ ।

बालविवाह र समयपूर्व गर्भधारणको उच्च दर
सुदूरपश्चिमका ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि १८ वर्षभन्दा कम उमेरमै विवाह गर्ने परम्परा बलियो छ । समयपूर्व विवाहले किशोरी स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्ने मात्र होइन, शिक्षा र करियरको अवसर पनि खोस्छ । बिगतको तुलनामा बालविवाहको दर घटेपनि ग्रामिण भेगमा अँझै न्युनिकरण हुन सकेको छैन । गरिबि तथा बेरोजगारीका कारण बालविवाह गर्ने क्रम जारी छ । केही घर परिवारबाट त केही प्रेम बिवाहका नाममा बालविवाह कायमै छ । जसका कारण प्रजनन स्वास्थ्यमा गम्भिर समस्या निम्तिरहेको छ ।

यौनजन्य रोग को जोखिम
यौन स्वास्थ्यबारे पर्याप्त ज्ञान नहुँदा एच.आइ.भि सहितका अन्य यौनजन्य रोग फैलिने सम्भावना बढ्छ । अशुरक्षित यौन सम्पर्क तथा अस्थाई साधनको प्रयोग बारे जानकारी नभएका कारण किशोर किशोरी बिभिन्न यौनजन्य रोगको सिकार बनिरहेका छन् ।
महिनावारी र शरीर परिवर्तनबारे गलत धारणाहरू
किशोरीहरू अझै पनि महिनावारीलाई “अपवित्र” ठान्ने र विभिन्न सामाजिक निषेधमा बाँधिने समस्या भोग्छन् । सही जानकारीले यस्तो भेदभाव घटाउन सक्छ । देवीदेवता रिशाउने डरले महिनावारी बार्ने तथा छाउगोठमा बस्ने कुरिति अँझै कायम छ । जसका कारण छाउगोठमै सर्पको टोकाइबाट अकालमा ज्यान गुमाएका घटना ताजै छन् । यति मात्रै होइन महिनावारी भएका बेला पोषिलो आहारको कमीले स्वास्थ्यमा समस्या निम्त्याउने गरेको छ । यस्ता कुरिति हटाउन सरकारी तथा गैर सरकारी निकायले बिभिन्न कार्यक्रम चलाएपछि निकै कमि त आएको छ तर अँझै धेरै नागरिकले यो कुरिति त्याग्न सकेका छैनन् । अब यस्ता कुरितिलाई भित्र्याउने ब्यक्तीलाई सरकारबाट पाइने सेवा सुबिधाबाट समेत बञ्चित गराउन सके मात्रै गलत धारणाको अन्त्य हुने थियो । यति मात्रै होइन बिभिन्न अस्थाई साधनहरुको प्रयोग बारे गलत ब्याख्या गरिदा अशुरक्षित गर्भपतनको समस्या बिगराल बन्दै जाने देखिन्छ । त्यस कारण बिद्यालय शिक्षा र समुदायमा यसको ब्यापक प्रचार प्रसार आवश्यक छ ।

लैंगिक समानताको सशक्तिकरण
यौनिकता शिक्षा केवल स्वास्थ्यको कुरा मात्र होइन—यो युवालाई आफ्नो अधिकार, सहमतिको महत्व, र सुरक्षित सम्बन्धबारे सचेत बनाउने माध्यम हो ।
सामाजिक र सांस्कृतिक चुनौतीहरू
सुदूरपश्चिममा यौनबारे खुला रूपमा कुरा गर्नु अझै पनि “लाज” वा “अशोभनीय” मानिन्छ । अभिभावक, शिक्षक र समुदाय नेताहरूले यो विषयलाई टाढा राख्दा युवाहरू इन्टरनेट वा साथीहरूबाट अधुरो वा गलत जानकारी पाउने सम्भावना बढी हुन्छ । यौन समस्या होइन आवश्यक्ता हो भन्ने बारे शिक्षा अभाव हुँदा किशोर किशोरीले आफ्ना समस्या खुलेर राख्न सक्दैनन् ।
के गर्न सकिन्छ?
विद्यालय स्तरमा बृहत यौनिकता शिक्षा अनिवार्य समावेश
पाठ्यक्रममा प्रजनन स्वास्थ्य, लैंगिक अधिकार, सहमति, तथा यौनजन्य रोगबारे स्पष्ट र वैज्ञानिक सामग्री राख्ने ।
समुदायमा सचेतना कार्यक्रम
अभिभावक, शिक्षक, धार्मिक तथा सामुदायिक नेताहरूसँग संवादमार्फत धारणा परिवर्तन गर्ने ।
युवा मैत्री स्वास्थ्य सेवा केन्द्रहरू
किशोर–किशोरीले सहज पहुँच पाउने, गोपनीय र निःशुल्क परामर्श दिने स्थानहरूको विकास ।
डिजिटल मिडिया प्रयोग
सामाजिक सञ्जाल, युट्युब, रेडियो कार्यक्रममार्फत युवामैत्री भाषा र प्रस्तुति प्रयोग गरेर जानकारी फैलाउने ।
सुदूरपश्चिममा बृहत यौनिकता शिक्षा केवल स्वास्थ्यको आवश्यकता मात्र होइन—यो भविष्यको पुस्तालाई आत्मविश्वासी, सुरक्षित, र समान अवसर पाउने नागरिक बनाउने आधार हो । शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, र सामाजिक समर्थनको संयोजनले मात्र यो परिवर्तन सम्भव छ ।