धनगढी। बाल्यकालमा जब विद्यालयका गुरुहरूले सोध्थे— “ठूलो भएपछि के बन्छौ ? ” जनकराज जोशीको जवाफ प्रायः एउटै हुन्थ्यो— “डाक्टर बन्छु।” त्यो केवल बालसुलभ जवाफ थिएन। मानिसको दुःख देख्दा मन छुने र बिरामीलाई निको पार्ने चाहना उनको मनमा सानैदेखि थियो। तर जीवनले सोचेको बाटो सधैँ रोजेजस्तो कहाँ हुन्छ र ?
उनी डाक्टर बन्न सकेनन्। तर अन्ततः उनले एउटा यस्तो संस्था जन्माए, जहाँबाट सयौँ डाक्टर, स्वास्थ्यकर्मी र कर्मचारीले हजारौँ बिरामीको सेवा गर्ने अवसर पाए। त्यही अधुरो सपनाको अर्को रूप हो— कैलाली अस्पताल प्रालि।
बाल्यकालमै पलाएको ‘डाक्टर’ बन्ने सपना
धनगढीको त्रिनगर माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ४ पढ्न थालेपछि जोशीले भविष्यबारे सोच्न थालेका थिए। विद्यालयमा शिक्षकहरूले भविष्यको लक्ष्य सोध्दा उनको जवाफ हुन्थ्यो— “डाक्टर बन्छु।”
सानै उमेरमा साथीको छालासम्बन्धी समस्या देखेपछि आमाले तयार पारेको जडीबुटीको झोल र साबुन दिएर सहयोग गरेको एउटा बाल्यकालीन घटना उनी आज पनि सम्झन्छन्। साथी निको भएपछि अरूलाई उपचारमार्फत सहयोग गर्न सकिन्छ भन्ने भावनाले उनको मनमा अझ गहिरो स्थान बनाएको थियो। तर आर्थिक तथा परिस्थितिजन्य कारणले उनको यात्रा मेडिकल शिक्षातर्फ जान सकेन।
व्यवस्थापन पढाइदेखि स्वास्थ्य सेवासम्म
डाक्टर बन्ने सपना बोकेका जोशी अन्ततः व्यवस्थापन शिक्षातर्फ लागे। उनले कैलाली बहुमुखी क्याम्पसबाट सन् १९८७ अर्थात् वि।सं। २०४४ सालतिर स्नातक तह पूरा गरे र त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर अध्ययन गरे। त्यसपछि उनको जीवनले स्वास्थ्य क्षेत्रसँग नयाँ सम्बन्ध जोड्यो। नेपाल परिवार नियोजन संघमा आबद्ध भएर उनले स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्ने अवसर पाए। लेखा अधिकृत हुँदै व्यवस्थापकीय जिम्मेवारी सम्हाल्दै उनले संस्थामा लामो समय सेवा गरे। सार्वजनिक विवरणअनुसार उनी परिवार नियोजन संघमा करिब १६ वर्ष कर्मचारीका रूपमा कार्यरत रहे र क्षेत्रीय तालिम प्रमुखको जिम्मेवारीसम्म पुगे।
डाक्टर बन्न नसकेको पीडा मनमा भए पनि स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्न पाउँदा उनले आफ्नो पुरानो सपनालाई अर्कै बाटोबाट अघि बढाइरहेका थिए।
१५ शय्याबाट सुरु भएको ठूलो सपना
स्वास्थ्य क्षेत्रमा लामो समय बिताएपछि उनको मनमा एउटा प्रश्न बलियो हुँदै गयो—
“आफू डाक्टर बन्न सकिनँ भने के भयो, किन एउटा यस्तो स्वास्थ्य संस्था नबनाउने जहाँ मानिसले गुणस्तरीय उपचार पाउन सकून् ? ” यही सोचले कैलाली अस्पतालको जन्म भयो।
वि सं २०६८ सालतिर मेडिकलसम्बन्धी व्यवसाय सुरु गरेका जोशीले त्यसपछि आफ्नै जायजेथा र स्रोत जुटाउँदै करिब ४० लाख रुपैयाँको लगानीमा वि।सं। २०७० सालतिर १५ शय्याको कैलाली अस्पताल प्रालि स्थापना गरेका थिए। सुरुवातमा एक मेडिकल अफिसर र एक विशेषज्ञ चिकित्सकको भरमा अस्पताल सञ्चालन भएको थियो। त्यो यात्रा सहज थिएन। डाक्टरको अभाव, जनशक्तिको समस्या, सीमापारका स्वास्थ्य संस्थासँगको प्रतिस्पर्धा र आफ्नै क्षेत्रमा नयाँ निजी स्वास्थ्य संस्थाप्रतिको अविश्वास— अनेक चुनौती उनका अगाडि थिए।
तर उनले हार मानेनन्। सरकारी सेवामा रहेका चिकित्सकलाई पार्टटाइम सेवाका लागि अनुरोध गरे। आवश्यकताअनुसार काठमाडौंलगायत ठाउँबाट विशेषज्ञ चिकित्सक बोलाए। बिस्तारै अस्पतालले बिरामीको विश्वास जित्दै गयो।
एक समय दुई जना चिकित्सकको जनशक्तिबाट सुरु भएको कैलाली अस्पतालमा आज विभिन्न विशेषज्ञ सेवाहरू सञ्चालनमा छन्। अस्पतालमा १६ जना विशेषज्ञ चिकित्सकसहित १३२ जनाभन्दा बढी जनशक्ति कार्यरत रहेको र अस्पतालको क्षमता विस्तार हुँदै गएको उल्लेख छ। अस्पतालमा आर्थोपेडिक, ल्याप्रोस्कोपी, युरोलोजी, न्युरोसर्जरी, स्त्री तथा प्रसूति, बालरोग, नाक–कान–घाँटी, रेडियोलोजी, अंकोलोजी, मुटु, फोक्सो लगायतका विभिन्न सेवा उपलब्ध छन्।
अस्पतालको लगानी पनि सुरुवाती करिब ४० लाख रुपैयाँबाट बढेर दशौँ करोड रुपैयाँको आकारमा पुगेको छ। २०८३ जेठसम्म आइपुग्दा कैलाली अस्पताल २५ शय्याको क्षमतामा सञ्चालनमा रहेको र चाडैनै १०० शय्यामा विस्तार गर्ने तयारी भइरहेको अस्पतालले जनाएको छ। सामाजिक सुरक्षा कोषसँग सम्झौता गरेर योगदानकर्तालाई स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने काम पनि अघि बढाइएको छ।
चुनौतीलाई अवसर बनाउने स्वभाव
जोशीको यात्रामा एउटा विशेषता देखिन्छ— उनी चुनौतीलाई रोकावटभन्दा सुधारको अवसरका रूपमा हेर्छन्। कैलाली अस्पतालले निजी स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा र विभिन्न चुनौती सामना गर्नुपरेको उनी स्वयंले बताउँदै आएका छन्। तर त्यही प्रतिस्पर्धाले आफूलाई अझ राम्रो सेवा दिन प्रेरित गरेको उनको धारणा छ।
उनका लागि अस्पताल केवल लगानी र व्यापारको संस्था होइन। बिरामीसँग आत्मीय व्यवहार, आर्थिक अवस्था कमजोर भएकालाई उपचारमा सहुलियत र कठिन अवस्थाका बिरामीलाई सकेसम्म सेवा दिने प्रयास अस्पतालको पहिचान बनाउनुपर्ने उनको सोच देखिन्छ।
उपचारभन्दा ठूलो कुरा—विश्वास
कैलाली अस्पतालको यात्रामा केही बिरामीका कथाले जोशीलाई अझ बढी भावुक बनाएका छन्। गोहीको आक्रमणबाट गम्भीर घाइते भएकी एक महिलाको उपचारमा अस्पतालको टोलीले गरेको प्रयास र पछि ती महिला अस्पताललाई आफ्नो परिवारजस्तै सम्झिने गरेको घटना उनले सम्झने गरेका छन्।
अर्कोतर्फ, अन्यत्र उपचार सम्भव छैन भनेर पठाइएको गम्भीर करेन्ट लागेका बिरामीलाई अस्पतालको चिकित्सकीय टोलीले उपचार गरेको घटना पनि उनले स्मरण गरेका छन्।
यस्ता घटनाले जोशीलाई एउटा कुरा सिकाएको छ— अस्पतालको वास्तविक कमाइ पैसा मात्र होइन, बिरामीले दिएको विश्वास पनि हो।
सामाजिक उत्तरदायित्वमा पनि सक्रिय
कैलाली अस्पतालले आफ्नो व्यावसायिक सेवासँगै सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रमलाई पनि निरन्तरता दिँदै आएको छ। स्वास्थ्य शिविर, रक्तदान, उपचारमा छुट तथा समुदायमा स्वास्थ्य सचेतनालगायतका कार्यक्रम अस्पतालले गर्दै आएको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। एउटा स्वास्थ्य शिविरमा ४४७ जनाले सेवा लिएको र आवश्यक बिरामीलाई निःशुल्क ओपीडी तथा औषधिरअपरेसनमा समेत छुट दिने व्यवस्था गरिएको थियो।
प्राकृतिक विपत्तिको समयमा पनि निजी क्षेत्रले सामाजिक दायित्व निर्वाह गर्नुपर्ने धारणा जोशीले राख्दै आएका छन्। हालै रसुवामा आएको बाढीपछि कैलालीका निजी अस्पतालहरूले प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा गरेको सहयोगबारे बोल्दै उनले विपत्तिको पीडामा मलम लगाउन निजी क्षेत्र जिम्मेवार भएर अघि बढ्नुपर्ने बताएका थिए।
स्वास्थ्य क्षेत्रको नेतृत्वमा पनि सक्रिय
जोशीको भूमिका कैलाली अस्पतालमा मात्र सीमित छैन। उनी नेपाल निजी अस्पताल संघ ९अफिन० सुदूरपश्चिमका संस्थापक प्रदेश अध्यक्ष रहिसकेका छन् र हाल केन्द्रीय सदस्यको भूमिकामा छन ।
उनी औषधि व्यवसायी संघ कैलालीका संस्थापकरप्रथम अध्यक्षका रूपमा पनि काम गरिसकेका छन् र हाल औषधि व्यवसायी संघ सुदूरपश्चिमको वरिष्ठ उपाध्यक्ष रहेको उल्लेख छ।
वि।सं। २०८३ असारमा उनी नेपाल परिवार नियोजन संघ कैलाली शाखाको अध्यक्षमा निर्वाचित भएका छन्। स्वास्थ्य क्षेत्रमा २०४५ सालदेखि निरन्तर क्रियाशील रहेको बताउँदै उनले आगामी कार्यकालमा प्रजनन स्वास्थ्य, यौन तथा प्रजनन अधिकार, किशोर–किशोरीमैत्री सेवा र स्वास्थ्य सचेतनामा काम गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्।
यसरी हेर्दा, जुन संस्थाबाट उनले आफ्नो स्वास्थ्य क्षेत्रको यात्रा सुरु गरेका थिए, त्यही परिवार नियोजन संघको नेतृत्वमा पुनः फर्किनु उनको यात्राको एउटा रोचक संयोग पनि हो।
डाक्टर बन्न नसकेको पीडा अब कहाँ छ ?
सायद जनकराज जोशीको जीवनकथाको सबैभन्दा मन छुने पक्ष यही हो। बाल्यकालमा डाक्टर बन्ने सपना देखे।
डाक्टर बन्न सकेनन्। तर, आफ्नो छोराछोरीलाई भने डाक्टर बनाएरै छोडे । छोरा डाक्टर विवेक जोशी हाल आफुसंगै कैलाली अस्पतालमा र छोरी काठमान्डौमा चिकित्सा क्षेत्रमा नै सकृय रहेका छन । छोरा मात्रै होइन उनकी बुहारी समेत डाक्टर बनेर सेवा दीइरहेकी छिन ।
आफूले उपचार गर्न सकेनन्, तर उपचार गर्ने सयौँ हातलाई एउटा साझा छानो दिए। आफूले बिरामीको शल्यक्रिया गर्न सकेनन्, तर शल्यक्रिया गर्ने विशेषज्ञलाई आफ्नो संस्थामा ल्याए।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा— आफूले नपाएको अवसरलाई अरूले पाउने वातावरण बनाउन जीवनको ठूलो हिस्सा खर्चिए।
उनकै शब्दमा, अस्पताल स्थापना गरेपछि आफूले डाक्टर बन्न नसकेको पीडा क्रमशः फिका हुँदै गएको छ। आफ्नै सम्पत्ति बेचेर, बैंक ऋण लिएर र निरन्तर जोखिम मोलेर निर्माण गरेको संस्थाबाट सेवा गर्न पाएको सन्तुष्टि उनका लागि ठूलो उपलब्धि बनेको छ।
आजको जनकराज जोशी
आज जनकराज जोशी केवल कैलाली अस्पतालका अध्यक्ष मात्र होइनन्। उनी स्वास्थ्य क्षेत्रका व्यवसायी, संस्थापक, व्यवस्थापक, सामाजिक अभियन्ता र विभिन्न स्वास्थ्य संस्थागत अभियानमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेका व्यक्तिका रूपमा स्थापित छन्।
कैलाली अस्पताल पनि धनगढीमा निजी क्षेत्रबाट सुरु भएको एउटा सानो १५ शय्याको प्रयासबाट विस्तार हुँदै विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवाको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा अघि बढिरहेको छ। पछिल्लो समय सुदूरपश्चिमका विभिन्न जिल्लाका साथै भारतबाट समेत उपचारका लागि बिरामी आउने गरेको अस्पतालले जनाएको छ। तर यति लामो यात्रापछि पनि जोशीको कथाको सार भने निकै सरल छ— “डाक्टर बन्ने सपना पूरा भएन, त्यसैले अस्पताल बनाएँ।”
सायद यही वाक्यभित्र उनको सम्पूर्ण जीवनको संघर्ष, पीडा, साहस र सफलता अटाएको छ। कहिलेकाहीँ जीवनले हामीले मागेको सपना दिँदैन।
तर त्यसको सट्टा त्यसभन्दा ठूलो जिम्मेवारी दिन्छ।
जनकराज जोशीले डाक्टरको सेतो कोट लगाउन पाएनन्,
तर हजारौँ बिरामीको जीवनमा उपचार र आशाको उज्यालो फैलाउने एउटा संस्था निर्माण गरे। र यही कारण उनको कथा केवल एउटा अस्पताल सञ्चालकको कथा होइन—
अधुरो सपनालाई सेवामा रूपान्तरण गर्ने एक जिद्दी, संघर्षशील र प्रेरणादायी मानिसको कथा हो।
