धनगढी: सुदूरपश्चिम प्रदेशमा एन्टी रेबिज भ्याक्सिन (एआरभी) को अभाव भएपछि कुकुर, बाँदर तथा अन्य जनावरको टोकाइबाट प्रभावित भएका नागरिकहरू निजी फार्मेसीबाट खोप खरिद गर्न बाध्य भएका छन्। सरकारले निःशुल्क रूपमा उपलब्ध गराउँदै आएको जीवनरक्षक एआरभी खोप गत जेठ महिनाको पहिलो सातादेखि प्रदेशका अधिकांश सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा सकिएको छ। खोप अभावका कारण जनावरको टोकाइबाट प्रभावित बिरामीहरूले समयमै उपचार पाउन कठिनाइ भोगिरहेका छन् भने आर्थिक रूपमा समेत अतिरिक्त भार बेहोर्नुपरेको अवस्था सिर्जना भएको छ।

स्वास्थ्य क्षेत्रका अधिकारीहरूका अनुसार संघीय सरकारले गत माघ महिनादेखि सुदूरपश्चिम प्रदेशका लागि नयाँ एआरभी खोप आपूर्ति गरेको छैन। संघीय स्तरबाट खोप नआएपछि प्रदेश सरकारले व्यवस्थापनका लागि उपलब्ध गराएको ६२ लाख रुपैयाँ बजेटबाट केही मात्रामा खोप खरिद गरी वितरण गरेको थियो। तर उक्त खोप पनि जेठको पहिलो सातासम्म मात्रै पर्याप्त भयो। त्यसपछि प्रदेश सरकारसँग थप बजेटको अभाव र संघीय सरकारबाट समेत खोप आपूर्ति नहुँदा प्रदेशभरका स्वास्थ्य संस्थाहरूमा खोप संकट उत्पन्न भएको हो। हाल प्रदेशका अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी तथा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा एआरभी खोप मौज्दात नभएकाले जनावरले टोकेका बिरामीलाई निजी फार्मेसीबाट खोप खरिद गरेर ल्याउन सिफारिस गर्ने गरिएको छ। बिरामीले आफैं खोप किनेर ल्याएपछि मात्रै स्वास्थ्य संस्थाले खोप लगाइदिने व्यवस्था मिलाइएको छ। यसले विशेषगरी न्यून आय भएका परिवारलाई थप समस्या सिर्जना गरेको छ।

सेती प्रादेशिक अस्पतालका डा. समिर खानका अनुसार रेबिज एक अत्यन्तै घातक तथा प्राणघातक रोग हो। संक्रमित जनावरले टोकेपछि समयमै एआरभी खोप नलगाएमा रोगको जोखिम अत्यधिक बढ्ने भएकाले सकेसम्म छिटो खोप लगाउनु आवश्यक हुन्छ। तर अहिले सरकारी स्वास्थ्य संस्थामै खोप उपलब्ध नहुँदा उपचार प्रक्रिया प्रभावित भइरहेको उहाँको भनाइ छ। उहाँका अनुसार जनावरको टोकाइपछि केही दिनभित्रै खोपको श्रृंखला सुरु गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने भएकाले खोप अभावले जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ।

यता, सुदूरपश्चिम प्रदेश स्वास्थ्य आपूर्ति व्यवस्थापन केन्द्रमा समेत करिब एक महिनादेखि एआरभी खोपको मौज्दात नरहेको जनाइएको छ। केन्द्रका सूचना अधिकारी जयन्द्र बोगटीका अनुसार बजेट अभावका कारण केन्द्रले प्रदेश तथा स्थानीय तहलाई आफ्नै स्रोतबाट खोप व्यवस्थापन गर्न पत्राचारसमेत गरेको छ। तर अधिकांश स्थानीय तहसँग पर्याप्त स्रोत नहुँदा समस्या समाधान हुन सकेको छैन। रेबिज रोग विश्वभर नै उच्च जोखिमयुक्त रोगका रूपमा चिनिन्छ। एकपटक रोगको लक्षण देखिएपछि उपचार लगभग असम्भव मानिन्छ र अधिकांश अवस्थामा बिरामीको मृत्यु हुने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले जनावरको टोकाइपछि तत्काल एआरभी खोप लगाउनु नै बच्ने मुख्य उपाय हो। यस्ता अवस्थामा खोप अभाव हुनु जनस्वास्थ्यका दृष्टिले अत्यन्त संवेदनशील विषय मानिन्छ।

सुदूरपश्चिम प्रदेशमा विशेषगरी सडक कुकुरको संख्या बढ्दै गइरहेको तथा ग्रामीण क्षेत्रमा जनावरको टोकाइका घटना नियमित रूपमा भइरहने भएकाले एआरभी खोपको माग पनि उच्च रहने गरेको छ। तर मागअनुसार खोप आपूर्ति हुन नसक्दा नागरिकले आफूले पाउनुपर्ने निःशुल्क सेवा निजी खर्चमा लिनुपरेको अवस्था बनेको छ। स्वास्थ्यकर्मी तथा सरोकारवालाहरूले संघीय सरकार, प्रदेश सरकार र सम्बन्धित निकायबीच समन्वय गरी तत्काल खोप आपूर्ति सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। साथै भविष्यमा यस्ता समस्या दोहोरिन नदिन पर्याप्त बजेट विनियोजन, नियमित मौज्दात व्यवस्थापन तथा दीर्घकालीन आपूर्ति प्रणालीलाई मजबुत बनाउनुपर्ने सुझाव दिइएको छ।

समग्रमा, सुदूरपश्चिम प्रदेशमा एआरभी खोपको अभावले नागरिकको स्वास्थ्य सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। निःशुल्क रूपमा उपलब्ध हुनुपर्ने जीवनरक्षक खोपका लागि नागरिकले निजी फार्मेसी धाउनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु स्वास्थ्य प्रणालीकै चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। रेबिजजस्तो प्राणघातक रोगको जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै सम्बन्धित निकायले तत्काल खोप आपूर्ति तथा दिगो व्यवस्थापनतर्फ प्रभावकारी कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ।