धनगढी: दशैँ आउन अब एक साता मात्रै बाँकी छ। गाउँघरमा चाडपर्वको रौनक बढ्न थालेको छ। रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न कामको सिलसिलामा स्वदेश र विदेशमा रहेका नेपालीहरू परिवारसँग दशैँ मनाउन घर फर्किने क्रम पनि बढिरहेको छ। तर, यही बेला कैलालीको त्रिनगर–गौरिफन्टा नाका हुँदै रोजगारीको खोजीमा भारत जाने नेपालीहरूको लर्को पनि उत्तिकै देखिन्छ। कसैलाई दशैँमा घर फर्किने हतारो छ त कसैलाई परिवारको पेट पाल्न चाडपर्वकै मुखमा घर छाड्नुपर्ने बाध्यता।
दशैँमा परिवारसँग बसेर मीठोमसिनो खाने, नयाँ लुगा लगाउने र आफन्तसँग खुसी साटासाट गर्ने रहर सबैलाई हुन्छ। तर, आर्थिक अभावले थिचिएका धेरै नेपालीका लागि दशैँको खुसीभन्दा परिवारको गुजारा चलाउने चिन्ता ठूलो बनेको छ। घरमा श्रीमती, छोराछोरी र आफन्तलाई छाडेर परदेश लाग्नुपर्ने बाध्यता उनीहरूका लागि रहर होइन, परिस्थितिले सिर्जना गरेको विवशता हो। त्यसैले दशैँको मुखमै कतिपय नेपाली श्रीमती र लालाबालासहित भारतका विभिन्न सहरतर्फ लागिरहेका छन्।
कैलालीको त्रिनगर–गौरिफन्टा नाकामा यतिबेला भारत जाने र भारतबाट नेपाल फर्किने नेपालीहरूको चहलपहल देखिन्छ। दशैँ मनाउन घर फर्किनेहरूको अनुहारमा परिवार भेट्न पाउँदाको खुसी देखिन्छ भने रोजगारीका लागि भारत जानेहरूका मनमा घरपरिवार छाड्नुपर्दाको पीडा र भविष्यको चिन्ता छ। चाडपर्वका बेला घर फर्किनुपर्ने समयमा पनि भारत जानुपर्ने बाध्यता धेरै नेपालीको साझा समस्या बनेको छ। त्रिनगर–गौरिफन्टा नाका हुँदै अहिले पनि दैनिक तीन सयदेखि पाँच सय जनासम्म नेपाली रोजगारीका लागि भारत गइरहेका छन्। दशैँ नजिकिँदै गर्दा स्वदेशमै बसेर चाडपर्व मनाउने चाहना भए पनि आर्थिक अवस्थाले साथ नदिँदा उनीहरू कामको खोजीमा भारत जान बाध्य भएका हुन्। नेपालमा पर्याप्त रोजगारीको अवसर नपाउनु, सीपअनुसारको काम नहुनु र परिवारको दैनिक खर्च धान्नुपर्ने जिम्मेवारीले उनीहरूलाई चाडपर्वको मुखमै घर छाड्न बाध्य बनाएको छ।
भारतका विभिन्न सहरमा मजदुरी तथा अन्य काम गर्दै आएका गोविन्द कामी पनि परिवारसहित भारत जान लागेका छन्। उनी मात्रै होइन, उनका दिदीबहिनीलगायत परिवारका अन्य सदस्यसमेत भारतमै काम गर्दै आएका छन्। नेपालमा बसेर गुजारा चलाउन कठिन भएपछि बालबच्चासहित भारत जान लागेको उनी बताउँछन्। ‘दिदीबहिनी सबै उतै काम गर्छौँ। अहिले परिवार र बालबच्चासहित काम गर्न भारत जाँदै छु। घर बसेर केही काम छैन, के गर्नु ?’ कामीले भने। उनका लागि दशैँको मुखमा घर छाड्नु रहरको विषय होइन। परिवारसँग बसेर चाडपर्व मनाउने चाहना हुँदाहुँदै पनि नियमित आम्दानीको स्रोत नहुँदा भारत जानुपर्ने बाध्यता छ। परिवारका सबै सदस्य कामको खोजीमा भारततर्फ लाग्नुपर्ने अवस्थाले स्वदेशमै रोजगारीको अवसर नहुँदा सर्वसाधारणले भोग्नुपरेको समस्या उजागर गर्छ।
डोटीका विक्रम बिष्ट पनि लामो समयदेखि भारतमा होटलमा काम गर्दै आएका छन्। केही समय बिदा मनाउन घर आएका उनी अहिले फेरि काममा फर्किन लागेका हुन्। भारतमा काम गर्दै आएको होटलबाट बोलावट आएपछि दशैँको मुखमै भारत जानुपर्ने अवस्था आएको उनले बताए। काममा समयमै नफर्किए रोजगारी गुम्न सक्ने चिन्ता पनि उनलाई छ। ‘म विगत लामो समयदेखि भारतमै काम गर्छु। बिदा मनाउन घर आएको थिएँ। अहिले सेटले बोलायो, अनि जानैपर्यो। नत्र पछि जागिर पाइँदैन,’ बिष्टले भने।
दशैँमा परिवारसँग बसेर रमाइलो गर्ने चाहना भए पनि रोजगारी जोगाउनुपर्ने बाध्यताले उनलाई घरमा धेरै समय बस्न दिएन। भारतमा काम गर्ने नेपालीहरूका लागि बिदा र चाडपर्व पनि रोजगारदाताको बोलावट तथा कामको अनुकूलतामा निर्भर हुने गरेको छ। काम छुटे आम्दानी रोकिने र अर्को रोजगारी पाउन कठिन हुने डरले उनीहरू चाडपर्वकै समयमा पनि काममा फर्किन बाध्य हुन्छन्। धनगढीका नरबहादुर खड्का पनि आर्थिक जोहो गर्नकै लागि भारत जान लागेका छन्। नेपालमै बसेर काम गर्ने इच्छा भए पनि रोजगारीको अवसर र आवश्यक सीपको अभावमा भारत जानुपर्ने अवस्था आएको उनी बताउँछन्। परिवारको खर्च जुटाउन नियमित आम्दानी आवश्यक पर्ने भएकाले चाडपर्वको समयमा पनि परदेशको बाटो रोज्नुपरेको उनको भनाइ छ।
‘के गर्नु, यहाँ रोजगारी पनि छैन, सीप पनि छैन। जानैपर्यो। यतै रोजगारीको व्यवस्था गरिदिए भारत जानुपर्ने थिएन,’ खड्काले भने। खड्काको भनाइले रोजगारीको अभावसँगै सीप विकासको आवश्यकता पनि देखाउँछ। स्वदेशमा काम पाउने अवसर नहुँदा कतिपय नेपाली सामान्य मजदुरीदेखि होटल, निर्माण क्षेत्र र अन्य श्रममूलक कामका लागि भारत जाने गरेका छन्। उनीहरूका लागि भारत जानु रहरभन्दा पनि परिवारको आवश्यकता पूरा गर्ने माध्यम बनेको छ।
भारतमा मजदुरी गरेर कमाएको पैसाले घरखर्च चलाउने, छोराछोरीको पढाइ खर्च जुटाउने, ऋण तिर्ने र परिवारको दैनिक आवश्यकता पूरा गर्ने उनीहरूको उद्देश्य हुन्छ। तर, यसका लागि उनीहरूले चाडपर्वमा परिवारसँग बिताउने समय, आफन्तसँगको भेटघाट र घरको खुसीसमेत त्याग्नुपरेको छ। कतिपय परिवारका सदस्यहरू एउटै घरबाट रोजगारीका लागि भारत जाने भएकाले उनीहरूका लागि दशैँको रमाइलोभन्दा नियमित आम्दानीको चिन्ता प्रमुख बन्ने गरेको छ।
दशैँ नेपालीहरूको ठूलो चाड हो। यसले परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने, टाढिएका आफन्तलाई नजिक ल्याउने र आपसी सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने अवसर दिन्छ। तर, आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारका लागि यही चाडपर्वको समय पनि थप खर्चको चिन्ता बन्ने गरेको छ। घर फर्किएर दशैँ मनाउन चाहनेहरूलाई खर्च जुटाउन कठिन छ भने घरमै रहेका कतिपयलाई चाडपर्वकै मुखमा काम खोज्दै भारत जानुपर्ने बाध्यता छ।
त्रिनगर–गौरिफन्टा नाकामा देखिने यो दृश्य केवल मानिसहरूको आवतजावत मात्रै होइन। यो स्वदेशमा रोजगारीको अवसर खोजिरहेका नागरिकको अपेक्षा र आर्थिक अभावले निम्त्याएको बाध्यताको चित्र पनि हो। दशैँमा घर फर्किनेहरूको भीडसँगै घर छाडेर जाने नेपालीहरूको लर्कोले रोजगारी र आम्दानीको समस्या अझै धेरै परिवारका लागि चुनौती बनेको देखाउँछ। भारत जाने नेपालीहरू स्वदेशमै नियमित रोजगारीको अवसर पाए परदेश जानुपर्ने बाध्यता कम हुने बताउँछन्। स्थानीयस्तरमै सीपअनुसारको काम, श्रमको उचित मूल्य र नियमित आम्दानीको व्यवस्था हुन सके परिवारसँगै बसेर चाडपर्व मनाउन सकिने उनीहरूको अपेक्षा छ। उनीहरूका लागि स्वदेशमै रोजगारी पाउनु भनेको आम्दानीको स्रोत जुटाउनु मात्रै होइन, परिवारसँग बस्न पाउनु र आफ्नै देशमा भविष्य निर्माण गर्न पाउनु पनि हो।
दशैँको मुखमा घर छाड्दै गरेका नेपालीहरूको बाध्यताले स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने, सीप विकासका कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउने र श्रम गर्न चाहने नागरिकलाई स्थानीयस्तरमै अवसर उपलब्ध गराउने आवश्यकतालाई फेरि उजागर गरेको छ। परिवारसँगै बसेर चाडपर्व मनाउने सामान्य चाहना पूरा गर्नसमेत परदेश जानुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न रोजगारीका अवसर विस्तार गर्नु चुनौतीका रूपमा देखिएको छ।
